खाशाबा' चित्रपटामुळे पुन्हा चर्चेत ऑलिम्पिकवीर; जाणून घ्या भारताच्या पहिल्या वैयक्तिक पदक विजेत्याचा प्रेरणादायी प्रवास

भारतीय कुस्तीचा इतिहास लिहिताना ऑलिम्पिकवीर खाशाबा दादासाहेब जाधव यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी घेतले जाते. 1952 च्या हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये कांस्यपदक जिंकत त्यांनी स्वतंत्र भारताला पहिले वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक मिळवून दिले. आता दिग्दर्शक नागराज मंजुळे यांच्या 'खाशाबा' या चित्रपटामुळे त्यांच्या संघर्षमय आणि प्रेरणादायी जीवनप्रवासाची पुन्हा एकदा चर्चा रंगू लागली आहे.

सातारा जिल्ह्यातील कराड तालुक्यातील गोलेश्वर या छोट्याशा गावात खाशाबा यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील दादासाहेब जाधव हे नामांकित पैलवान असल्याने घरातच कुस्तीचे संस्कार रुजले. अवघ्या पाचव्या वर्षापासून त्यांनी मुलाला कुस्तीचे धडे देण्यास सुरुवात केली. कुस्तीसोबतच धावणे, मल्लखांब आणि पोहणे या खेळांतही खाशाबा पारंगत होते. मात्र त्यांची खरी ओढ कुस्तीकडेच होती.

कोल्हापूरच्या राजाराम महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना त्यांनी बाबुराव बलावडे आणि बेलापुरे गुरुजी यांच्या मार्गदर्शनाखाली कुस्तीचे बारकावे आत्मसात केले. आंतरमहाविद्यालयीन स्पर्धांमध्ये त्यांनी अनेक विजेतेपदे मिळवत आपली वेगळी छाप पाडली. 1948 च्या लंडन ऑलिम्पिकसाठी त्यांची निवड झाली तेव्हा प्रवासाचा खर्च तत्कालीन छत्रपती शहाजी राजे (द्वितीय) यांनी उचलला. भारतातील पारंपरिक कुस्ती आणि ऑलिम्पिकमधील फ्री-स्टाईल कुस्ती यांतील फरक समजून घेण्यासाठी त्यांनी अमेरिकन प्रशिक्षक रीस गार्डनर यांच्याकडून विशेष प्रशिक्षण घेतले. त्यांच्या चपळ खेळामुळे त्यांना 'पॉकेट डायनॅमो' अशी ओळख मिळाली.

1948 मध्ये पदक हुकले असले तरी त्यांनी हार मानली नाही. कठोर सरावाच्या जोरावर 1952 च्या हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये 57 किलो वजनी गटात कांस्यपदक पटकावत इतिहास रचला. त्या काळात भारतीय हॉकी संघाने सुवर्णपदक जिंकले होते, तरी देशभरात सर्वाधिक चर्चा खाशाबा यांच्या ऐतिहासिक कामगिरीचीच झाली. त्यांच्यानंतर भारताला वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदकासाठी तब्बल 44 वर्षे आणि कुस्तीतील पुढील पदकासाठी आणखी 56 वर्षे प्रतीक्षा करावी लागली.

ऑलिम्पिकनंतर त्यांनी शिक्षण पूर्ण करून मुंबई पोलीस दलात प्रवेश केला. जवळपास 28 वर्षे त्यांनी प्रामाणिक सेवा बजावली. निवृत्तीनंतर कुस्तीच्या विकासासाठी काम करण्याची त्यांची इच्छा होती. मात्र 14 ऑगस्ट 1984 रोजी मोटारसायकल अपघातात गंभीर दुखापत झाल्याने वयाच्या 59 व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

भारत सरकारने 2000 मध्ये त्यांना मरणोत्तर अर्जुन पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यानंतरही पद्म पुरस्कारासाठी त्यांच्या कुटुंबीयांनी आणि खाशाबा जाधव फाऊंडेशनने सातत्याने पाठपुरावा केला. त्यांच्या सुपुत्र रणजित जाधव यांनी न्यायालयापर्यंत लढा देत वडिलांच्या योगदानाला योग्य सन्मान मिळावा, अशी मागणी केली.

आता नागराज मंजुळे यांच्या 'खाशाबा' चित्रपटाच्या माध्यमातून भारताच्या पहिल्या वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक विजेत्याची संघर्षगाथा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचणार आहे. प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून जागतिक क्रीडाक्षेत्रात भारताचा तिरंगा अभिमानाने फडकावणाऱ्या या महान कुस्तीवीराला हीच खरी आदरांजली ठरणार आहे.